Nummer 11, 2016

Tekst: Marten Muskee

Bernt Schneiders, burgemeester van Haarlem (PvdA), waarnemend burgemeester van Bloemendaal en voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, stapt na 21 jaar uit het lokaal bestuur. Hij wordt directeur van het VSBfonds. VNG Magazine vroeg hem naar zijn mening over de rol, positie en aanstellingswijze van de burgemeester.

Welke ontwikkelingen heeft u in de afgelopen decennia gezien als het gaat om de rol van de burgemeester?

‘De burgemeester is veel meer een centrale rol in het bestuur gaan spelen. De tijd dat wethouders exclusief de dienst uitmaakten, is voorbij, het is nu veel meer teamwork met een spilfunctie voor de burgemeester. Dat is de meest bekende en vaak ook meest gewaardeerde gemeentebestuurder. Door veiligheidsthema’s is de burgemeester veel meer in beeld gekomen. Daarnaast is er een afnemende waardering voor politiek en een opkomende waardering voor boven de partijen staand bestuurlijk vakmanschap. Dat verklaart voor een belangrijk deel de populariteit van de burgemeester. De burgemeester is de comeback kid in het lokaal bestuur, nog steeds een sterk merk met een mooie toekomst voor zich.’

Vraagt dat om andere competenties?

‘In het huidige tijdsgewricht is een ander type burgemeester nodig. Hij of zij moet met beide benen in de lokale maatschappij staan, de contacten daar onderhouden en de verbindingen tussen mensen onderling en tussen bestuur en inwoners maken. De samenleving is geïndividualiseerd en verhard, daarom moet de burgemeester streetwise zijn. Bij de komst van vluchtelingen of van een pedofiel in een woonwijk moet de burgemeester er kunnen staan, een goed verhaal vertellen en overeind blijven als het hard gaat waaien. Het gezag van de burgemeester is niet meer vanzelfsprekend. De kritische media zetten je zo op de zeephelling. Aan de andere kant ervaar ik in Haarlem dat burgers ook blij met hun burgemeester kunnen zijn. Ze vinden het fijn als hij langskomt en ze aandacht krijgen van het gemeentebestuur.’

Gaat het daarbij om de persoon of om de burgemeester?

‘Als u die vraag zo pregnant stelt: ik ken ook burgemeesters die ik niet aardig vind. De burgemeester moet in de basis laagdrempelig zijn, vriendelijk en empathisch. Als het ertoe doet, moet hij streng kunnen zijn en snel besluiten kunnen nemen. Dat was vroeger wel anders. Het openbare ambt is aan erosie onderhevig, maar dat lijkt voor de burgemeester nogal mee te vallen. De politiek berust steeds minder op instituties in de samenleving. De commissie-Van de Donk pleit voor een meervoudige democratie waarbij de gemeentepolitiek weer steunt op democratische instituties zoals tijdens de verzuiling. Politieke partijen en raadsfracties hadden toen hun wortels in de samenleving. Dat is nu niet meer zo en dat vormt een wezenlijk probleem. Van de Donk stelt dat we de burgemeester moeten koesteren in zijn rol. Meervoudige democratie vraagt om een spelbegeleider die zorgt dat iedereen aan zijn trekken komt en daarvoor is een onafhankelijke positie nodig.’

Dat heeft alles te maken met de aanstellingswijze.

‘Bij een rechtstreekse verkiezing gaat de kandidaat met een eigen programma de boer op met waarschijnlijke ondersteuning van een politieke partij. De kans is dan groot dat die onafhankelijkheid verdwijnt, want de gekozen burgemeester wil zijn programma uitvoeren en dat vergt keuzes. Burgemeesters zijn lid van aan erosie onderhevige politieke partijen, maar in het buitenland heb je echte CDU- of SPD-burgemeesters. Ik vind het een eer als mensen mij vragen van welke partij ik eigenlijk ben. Ik ben namelijk niet van een partij, ik ben van de stad, van iedereen. Als men zegt “dat is een typische VVD- of PvdA-burgemeester”, dan ben je niet van iedereen. Natuurlijk moet je scherpe keuzes kunnen maken, maar doe dat wel in onafhankelijkheid. Iedereen moet bij je terechtkunnen en iedereen moet zich met jou kunnen identificeren, omdat jij de eerste burger van de stad bent en niet het meest prominente lid van een politieke partij.’

Uw positie in dezen lijkt me duidelijk.

‘Ik ben geen voorstander van de gekozen burgemeester. De PvdA wil een door de raad gekozen burgemeester waarbij de lijsttrekker van de grootste partij burgemeester wordt. Dat mag je helemaal geen burgemeester noemen. Die persoon kan wel raadsvoorzitter zijn, maar is een totaal andere figuur dan de burgemeester die we nu kennen natuurlijk. Wat kwalificeert zo iemand daarvoor? Het burgemeesterschap is een groot goed, ik zie het hier in Haarlem nu ook weer gebeuren. De selectieprocedure geeft aan dat je niet zomaar burgemeester kunt worden. Je hoort eerst een goede staat van dienst te hebben opgebouwd in het openbaar bestuur. Dat is iets anders dan met een leuk verhaal de boer opgaan. Dat willen we toch niet?

‘De kroonbenoeming garandeert toch een beetje die onafhankelijkheid, maar is omstreden omdat daar altijd het idee aankleeft dat het in Den Haag wordt bedisseld. Veel mensen denken dat de burgemeestersposten nog steeds worden verdeeld, dat is aantoonbaar niet meer zo. Het lijkt me dan ook niet het beste argument om het hele systeem voor overhoop te gooien. De kracht van de huidige burgemeester is zijn onafhankelijkheid, dat is precies het profiel dat we nodig hebben in het versplinterde en verpolitiseerde openbaar bestuur. Zet daar niet nog eens een superpoliticus bij, want dat gebeurt in feite bij een verkiezing. Dan verlies je iemand met onafhankelijk draagvlak en loop je de kans het kind met het badwater weg te gooien.’

Een kroonbenoemde burgemeester is toch debet aan een van de diverse spagaten waarin de burgemeester terecht kan komen met bestuurlijke ongehoorzaamheid tot gevolg?

‘Dat zijn extreem uitzonderlijke situaties. Met die enorme spagaten, loyaliteitsconflicten en bestuurlijke ongehoorzaamheid valt het wel mee. Alles wat wordt opgemerkt over het burgemeestersambt komt van mensen die er op de één of andere manier belang bij hebben om de burgemeester te problematiseren. Ik herken dat allemaal niet en hoor hier ook niets over van collega’s of vanuit het genootschap. Het zijn mensen van buiten die het ambt problematiseren, houd daar alsjeblieft mee op. Dit wordt helemaal niet herkend door burgemeesters.’

Het schilderij ‘The Mayors Choice’ is gemaakt door Lottie Buit, 2016. Materiaal: Acryl op linnen, afmeting: 70x90 cm.