Achter ieder informatieproduct, dashboard en iedere digitale toepassing schuilt een wereld van gegevens, processen, organisaties, afspraken, standaarden en beheer. Juist die minder zichtbare laag bepaalt of data betrouwbaar, bruikbaar en uitwisselbaar is.

In datastelsels hangt alles samen

Toch gaat de aandacht vooral uit naar wat direct zichtbaar is. Denk aan dashboards, applicaties en andere digitale hulpmiddelen voor maatschappelijke opgaven. Dat is begrijpelijk, want juist die toepassingen ondersteunen het dagelijks werk. Maar wie alleen daarnaar kijkt en daarvoor 'zorgt', mist, veronachtzaamt het onderliggende werk aan brongegevens, beheer, standaarden, processen, wetgeving en financiering.

Gemeenten vormen een belangrijke basis

Voor gemeenten is dit extra relevant. Zij zijn bronhouder en beheerder van belangrijke gegevens, onder meer in de Basisregistratie Adressen en Gebouwen, de Basisregistratie Personen en de Basisregistratie Grootschalige Topografie en veel meer registraties die in opkomst zijn al dan niet als gevolg van (Europese) wetgeving. Daarmee zorgen zij voor kwaliteitsdata waar heel Nederland gebruik van maakt.

Tegelijkertijd zien we dat de kosten en baten binnen het stelsel vaak niet evenwichtig verdeeld zijn. Gemeenten maken veel kosten voor het inwinnen, bijhouden en verbeteren van gegevens, terwijl de opbrengsten van die inspanning zich vaak elders in het stelsel manifesteren. Juist daarom is het belangrijk om niet alleen naar de zichtbare toepassingen te kijken, maar ook naar de basis waarop die toepassingen rusten.

Kwaliteitsdata, een eerlijke verdeling van kosten en baten en goede werkprocessen zijn randvoorwaardelijk voor het realiseren van onze maatschappelijke ambities.  

Wat nodig is voor een gezond datastelsel

Een goed werkend datastelsel vraagt om samenhangende keuzes, zoals:

• Een eerlijke verdeling van kosten en baten, van het ontstaan, bijhouden tot gebruik van data.
• Heldere standaarden om gegevens beter uitwisselbaar te maken.  
• Goed ingerichte werkprocessen die voor betrouwbare en efficiënte vastlegging aan de bron zorgen.  
• Wet- en regelgeving die kaders bieden voor zorgvuldig gebruik en het delen van gegevens.
• Deze onderdelen beïnvloeden elkaar voortdurend en als ze elkaar versterken, ontstaat een datastelsel dat werkt voor de publieke en maatschappelijke opgave. Daarvoor zijn betrouwbare gegevens, goede informatieproducten en een eerlijke verdeling van kosten en baten nodig.

Praatplaat als hulpmiddel

Om het gesprek hierover te ondersteunen heeft de VNG een praatplaat ontwikkeld die het datastelsel als ecosysteem in beeld brengt. Aan de hand daarvan kunt u met elkaar verkennen hoe een stelsel werkt en wat nodig is om het te versterken. Welke rol heeft iedere partij binnen het geheel? Waar ontstaan knelpunten in processen, samenwerking, wetgeving of financiering? En is er nodig om het stelsel beter in balans te brengen?

De praatplaat helpt om binnen de organisatie een gezamenlijke taal te ontwikkelen. Niet alleen over informatieproducten en toepassingen, maar juist ook over de samenhang tussen rollen en de randvoorwaarden die nodig zijn voor duurzaam en verantwoord datagebruik. Zo wordt scherper waar het schuurt, wat beter kan en welke bijdrage ieder daaraan levert.

Klik op de praatplaat en sla 'm op of download een variant: met of zonder tekst en met of zonder logo, via het Kennisnetwerk Data en Samenleving. U kunt de praatplaat vrij hergebruiken voor uw eigen doeleinden. 

Uitgeschreven tekst

De illustratie toont een vijver die in twee verticale helften is verdeeld met links een vervuild ecosysteem met weinig leven en rechts een gezond ecosysteem met veel planten, dieren en mensen die het water onderzoeken. De afbeelding laat zien dat alles in een systeem met elkaar samenhangt en er een focus moet zijn op het leven onder water. 

Bovenaan staat de tekst: “In datastelsels hangt alles samen, net als in een ecosysteem.”  

De linkerkant met het verstoorde ecosysteem bevat de volgende elementen:

Vogels en roofdieren: Consumenten van informatieproducten. Partijen die informatieproducten gebruiken om beleid te maken of hun taken uit te voeren.

De boswachter: Het rijk. Bepaalt de regels waarmee het leven in en rond de vijver floreert. Strooit voedingsstoffen en onderhoudt de planten- en diersoorten. Biedt voeding en kaders voor het ecosysteem.

Onderwaterdieren: Informatieproducten. Partijen die van eenvoudige opgeslagen data waardevolle informatieproducten maken. Zij hebben databronnen nodig, consumeren die, maar worden op hun beurt zelf geconsumeerd door partijen hoger in de keten (bijvoorbeeld voor gebruik in  het licht van een maatschappelijke opgave).

Planten en insecten: Databronnen. Partijen die data voortkomend uit werkprocessen vastleggen en opslaan. De eerste stap in het omzetten van data naar informatie.

Het bodemleven: Werkprocessen. Vormen de basis van de voedselketen van het ecosysteem. Dit voedsel is ruwe, ongestructureerde data waar planten en insecten onderin de vijver van leven.

Tekst in het midden.

De vijver: Het datastelsel. Een ecosysteem waarin alles samenhangt. Van het kleinste insect in de bodem tot de vogels die erboven zweven.

Abiotische factoren: Financiering, wet- en regelgeving. Zaken als voedingsstoffen, zuurstof en kwaliteit van het water, die de balans in het ecosysteem beïnvloeden.

De rechterkant met het gezonde ecosysteem is waar we naar toe willen. Het bevat de volgende elementen: 

De boswachter: Het rijk. Van hoofdzakelijk ondersteunen van partijen die informatieproducten maken en gebruiken naar ondersteuning van het gehele ecosysteem.

Vogels en roofdieren: Consumenten van informatieproducten. Van het consumeren van informatieproducten die moeilijk vindbaar zijn en waarvan de kwaliteit vaak onbekend is, naar consumeren van kwalitatief goede producten die goed te vinden zijn.

Onderwaterdieren: Informatieproducten. Van een beperkt aantal niet-aansluitende informatieproducten naar een toegankelijke en rijkere verzameling op databronnen gebaseerde informatieproducten ..

Planten en insecten: Databronnen: Van enkele databronnen naar meer en meer diverse bronnen om uit te putten.

Het bodemleven: Werkprocessen: Van moeilijk bereikbare en ongestructureerde data naar georganiseerde en gemakkelijker te verkrijgen data. 

We zijn benieuwd naar hoe u de plaat gebruikt, heeft u vragen of wilt u een eigen voorbeeld delen? Laat het weten via: Janneke.deZwaan@vng.nl of Mirko.deBoer@vng.nl. 

Met dank aan oud-burgemeester van Wijk bij Duurstede Iris Meerts die oorspronkelijk deze metafoor bedacht heeft.