VNG Magazine nummer 14, 27 september 2019

De afgelopen vijf jaar realiseerde de regering een begrotingsoverschot, iets wat alleen Drees in de jaren vijftig van de vorige eeuw lukte. De Nederlandse economie heeft zich - op papier althans - snel hersteld na de financiële crisis. Ook de rentelasten op de staatsschuld zijn historisch laag. Het gaat dus goed met de BV Nederland. De huidige regering presenteerde dan ook positieve koopkrachtplaatjes.

Maar die positieve cijfers verhullen het echte verhaal. Allereerst komen veel van de koopkrachtvoorspellingen voor verschillende groepen niet uit, want er zijn zo veel factoren van invloed op het inkomen van mensen dat bijna niemand zich herkent in het algemene ‘plaatje’. Dat leidt tot een verlies aan vertrouwen. Daarnaast blijken daadwerkelijke ontwikkelingen vaak weinig van invloed op het oordeel van mensen. Economie is een gevoel.

Het economische sentiment van mensen is (groten)deels afhankelijk van een vergelijking met anderen. De diepgevoelde ontevredenheid die we overal om ons heen zien, is subjectief en wordt niet veroorzaakt door de eigen objectieve economisch situatie, maar door de gepercipieerde relatieve positie ten opzichte van situaties van anderen. In simpele woorden: het gaat er niet om wat mensen echt hebben, maar wat zij denken dat ze minder hebben dan anderen. De steeds grotere inkomensverschillen tussen groepen, die vooral sterk zijn toegenomen in stedelijke gebieden, maken dat veel inwoners zich vergelijken met een steeds rijkere toplaag. Flinke delen van de grotere steden zijn ‘onbereikbaar’ voor een brede laag van de bevolking. De huizenprijzen en huren zijn zo sterk gestegen dat alleen de echt gefortuneerden en goed betaalde expats zich kunnen veroorloven daar te wonen.

De positieve cijfers verhullen het echte verhaal

Daarnaast zijn er algemene trends waarvan mensen niet goed kunnen inschatten wat de gevolgen zijn voor de persoonlijke situatie, maar die wel bijdragen aan een gevoel van sociaal onbehagen en economische kwetsbaarheid. Naast de stijgende huizenprijzen en huren hebben verschillende pensioenfondsen aangekondigd volgend jaar de pensioenen te korten. Banken doen - gedwongen door dezelfde overheid - steeds moeilijker bij het verstrekken van hypotheken. Zeker voor jonge mensen met een studieschuld is het zeer moeilijk een huis te kopen, terwijl de voorraad betaalbare huurwoningen afneemt. Nu milieumaatregelen de bouw van nieuwe woningen in veel gemeenten zeer problematisch maakt, zal de schaarste nog verder toenemen. 

Het gevoel van relatieve deprivatie - 'het gaat met mij slechter dan met de meeste anderen' - is ook voelbaar in kleinere steden en dorpen. Het verschil tussen de Randstad en de andere provincies groeit. Jongeren trekken weg en de ouderen die achterblijven, zien cruciale voorzieningen verdwijnen. Het is beter om naast de financiële begroting volgend jaar ook een emotionele begroting te presenteren. Die zal een beter beeld geven van de situatie in Nederland dan de kale cijfertjes.

André Krouwel is oprichter van Kieskompas en werkt als politicoloog aan de Vrije Universiteit: andre.krouwel@vu.nl, @AndreKrouwel