Nummer 12, 25 augustus 2017

Is er sprake van een burgerparticipatieprobleem, zoals veelvuldig wordt verkondigd? Sjef van de Poel, ambtenaar in Rotterdam en auteur van het boek Betwist bestuur, denkt van niet. 

De actuele discussie over ‘de staat der lokale democratie’ wekt de indruk dat het met de burgerparticipatie in ons land maar matig is gesteld. Adviescommissies en denktanken zijn druk bezig met het zoeken naar oplossingen voor dit beweerde probleem. Meest gehoorde aanbeveling: de representatieve democratie van de gemeenteraden dient te worden verbonden met vormen van participatieve of directe democratie van de burgers. Op die wijze moet een ‘meervoudige democratie’ ontstaan. In de gemeente Rotterdam heeft men daar al zeventig jaar ervaring mee. Maar ook daar is de enige echte oplossing nog niet gevonden. Het is nu van tweeën een: óf burgerparticipatie moet na zoveel jaren kennelijk als een onoplosbaar probleem worden beschouwd óf, en dat lijkt me waarschijnlijker, er bestaat niet echt een burgerparticipatieprobleem. Niet in Rotterdam en ook niet elders in Nederland. Intussen praten we elkaar zwaarmoedig de participatieput in. 

Dubbelfunctie

Uit het onderzoek dat ik de afgelopen jaren in opdracht van het gemeentebestuur van Rotterdam heb verricht naar de bestuurlijke besluitvorming over en het functioneren van wijkraden en deelgemeenten in Rotterdam, blijkt dat burgerparticipatie in de stad altijd hoog in het politieke vaandel heeft gestaan. Ook al werd de term pas eind jaren zestig voor het eerst gebruikt. Het gemeentebestuur zag zowel de wijkraden als de deelgemeenten als ‘participatieorganen van de burgers’. Wijkraden en deelgemeenten dienden ook zelf de burgerparticipatie te bevorderen. Een soort dubbelfunctie dus. Toch was er ook oppositie tegen wijkraden en deelgemeenten. De kleine linkse fracties in de gemeenteraad en later ook Leefbaar Rotterdam zagen niets in een politieke buffer tussen stadsbestuur en bewoners. Lange tijd waren ook sociale wijkopbouworganen en bewonersorganisaties gekant tegen de wijkraden en de deelgemeenten. Zij onderhielden liever rechtstreeks contact met het gemeentebestuur. Vandaar de titel van mijn boek Betwist bestuur

De kleine linkse fracties zagen niets in een politieke buffer tussen stadsbestuur en bewoners

De geschiedenis van de wijkraden en deelgemeenten in Rotterdam is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de burgerparticipatie in die stad. Uiteindelijk hebben de wijkraden en deelgemeenten in Rotterdam 67 jaar kunnen functioneren. Zij waren als participatieorganen van de burgers verbonden met het gemeentebestuur. Op hun beurt wisten de wijkraden en de deelgemeenten zich verbonden met de bewonersorganisaties en andere bewonersgroepen in hun gebieden. De tegenwoordig zo gewenste ‘meervoudige democratie’ was in Rotterdam al decennialang aanwezig. 

Leefbaar Rotterdam was in het eerste decennium van deze eeuw van oordeel dat de deelgemeenten een blokkade waren voor burgerbetrokkenheid. Wat mij betreft een typisch voorbeeld van fact free politics, want in mijn onderzoek heb ik voor deze stelling geen serieuze onderbouwing kunnen vinden. De deelgemeenten moesten in 2014 op last van de landelijke wetgever verdwijnen. Als nieuwe participatieorganen van de burgers kwamen er door de bevolking gekozen ‘gebiedscommissies’. Ook deze commissies kregen tot taak de burgerparticipatie te bevorderen. Blijkens een eerste evaluatie door de Erasmus Universiteit gaat dat nog niet helemaal naar wens. Oud-burgemeester Ivo Opstelten zei het al eens: ‘Burgerparticipatie is een weerbarstige materie.’

Participatie-instrumenten

Uit mijn onderzoek blijkt dat de Rotterdamse deelgemeenten – qua grootte vergelijkbaar met menig zelfstandige Nederlandse gemeente – veel werk hebben gemaakt van de bevordering van burgerparticipatie. De bewoners kregen vele kansen om desgewenst – niet iedereen wil dat – hun zegje te doen en initiatieven te nemen. Veel participatie-instrumenten zijn in Rotterdam ontwikkeld. Niet alleen meepraten, maar ook meedoen en zelfs meebeslissen. Belangentegenstellingen in buurten en wijken waren bij de deelgemeenten goed bekend. Zij zorgden voor het nodige evenwicht in de besluitvorming om te voorkomen dat uitsluitend de ‘participatie-elite’ aan haar trekken zou komen en burgerparticipatie een echt probleem zou worden.

Sjef van de Poel is ambtenaar in Rotterdam. Hij is auteur van Betwist bestuur, wijkraden en deelgemeenten in Rotterdam 1947-2014

Schrijf ook een betoog voor VNG Magazine: redactie@vngmagazine.nl