nummer 2, 10 februari 2017

Samenwerken aan maatschappelijke opgaven is het centrale thema van de VNG Ambtelijke Topconferentie op 22 maart in Utrecht. Een van de te bespreken casussen betreft de oprukkende onderwereld. Burgemeester Peter den Oudsten van Groningen vertelt in Utrecht hoe hij de onderwereld in zijn stad probeert aan te pakken. Alvast een tipje van de sluier opgelicht.

Toen ik in 2015 aantrad als burgemeester van Groningen had ik een vraag: ‘Hoe ziet het criminele netwerk er hier uit?’ Niemand kon me een eenduidig  antwoord geven. Wel was er gefragmenteerde informatie bij diverse afdelingen en diensten binnen de gemeenten en organisaties daarbuiten. En dat leidde tot serieuze vermoedens. Maar een samenhangend beeld? Nee. Onderdelen van overheidsinstellingen richtten zich vanuit hun functie op een deel van de puzzel. De Belastingdienst wist iets van belastingfraude, de politie had zicht op criminele risico’s en in de gemeente zelf waren ambtenaren bezig met vergunningen waar ze weleens hun vraagtekens bij zetten. Maar dat leverde geen totaalbeeld op.

Mensen komen wel met enige regelmaat samen om hun slechte gevoel over een ondernemer te delen, of over mensen met een twijfelachtig uitgavenpatroon. Soms heeft dat effect en kunnen we een aanklacht in gang zetten en ingrijpen. Dan helpt het dat we regionaal overleg voeren in Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s), waarin we op basis van convenanten, en met heldere doelen informatie mogen delen. Zo ontdekken we dan dat een schimmige pandjesbaas niet tientallen, maar enkele honderden panden bezit. En ontvouwt zich een netwerk waar bijvoorbeeld ook een notaris en makelaar in zitten.

Achter de feiten aan

Maar we waren in de gemeente van mening dat we daarmee de thermometer nog niet ver genoeg in de onderwereld konden steken. We delen aan de hand van deze convenanten namelijk informatie op basis van specifieke aanvragen. Het is dus geen structureel overleg dat los van de actualiteit en specifieke gevallen staat. We lopen daardoor te vaak achter de feiten aan.

Het is geen structureel overleg; we lopen daardoor te vaak achter de feiten aan

Openbare orde

Gek is het niet dat die structurele aandacht voor de onderwereld pas de laatste jaren groeit; de aandacht ging lange tijd vooral uit naar de openbare orde. De zaken die je als het ware ‘ziet’, zijn daarmee goed aangepakt. We hebben bijvoorbeeld goed cameratoezicht en handhaven de openbare orde effectiever dan vroeger. Maar zware criminelen blijven juist liever – en met succes – onzichtbaar. Dat verandert als ze meer status willen en hun business verder willen uitbreiden in de bovenwereld. Pas als ze hun geld dan in bonafide bedrijven en in vastgoed gaan beleggen, tonen ze wie ze zijn. Dan pas worden ze vaak goed zichtbaar voor de diverse instanties. Maar voor het zover is hebben deze mensen al een spoor van ellende achter zich gelaten: zijn huurders en ondernemers onder druk gezet, en begeven jongeren zich op het verkeerde pad.

Als ik gemeenten een advies zou mogen geven: breng je informatiedeling op orde

Rug recht

Om de onderwereld in de kern te raken moet je je rug recht houden. Dat lukt pas als je eerst samen voor één zaak staat en informatie deelt. Als de verspreide partijen binnen en buiten de gemeenteorganisatie op regelmatige basis hun voorgevoelens en signalen delen en checken bij de anderen. In volle openheid. In Groningen werken we aan zo’n overlegstructuur. Het is een zoektocht om dat vorm te geven, maar we maken goede stappen. Het vergt ontkokerd denken en handelen. En je moet elkaar de ruimte gunnen. Soms even op je handen zitten als de Belastingdienst aan de beurt is om een frauduleuze ondernemer aan te pakken, soms het OM of de politie z’n werk laten doen en soms als gemeente zelf ingrijpen.

Als ik gemeenten dus een advies zou mogen geven, luidt dat: breng je informatiedeling op orde. Als grotere steden hiermee beginnen en al doende steviger worden, kunnen ze kleinere gemeenten helpen met kennis en ervaring. Zo heeft onze stad laatst een gevoelig dossier van een kleine gemeente overgenomen. Daarmee depersonaliseerden we de ambtenaren daar. Heel nuttig, want wij moeten wel meer zicht op de onderwereld krijgen, maar andersom willen we zelf geen open boek worden.’

Meer informatie en aanmelden: www.vngambtelijketopconferentie.nl.