Nummer 8, 19 mei 2017

Vijf gemeenten – Almelo, Emmen, Hollands Kroon, Molenwaard en Lingewaard – zijn onlangs aan de slag gegaan met een app waarmee de kiezers bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen hun stem elektronisch kunnen uitbrengen. Een interessant experiment, maar op dit moment niet toegestaan vanwege de Grondwet (art. 59) en de Kieswet. Minister Plasterk floot de gemeenten dan ook terug.

Los van de juridische bezwaren speelt natuurlijk het aspect van veiligheid. Het risico van een geslaagde hack op een elektronisch hulpmiddel voor het uitbrengen van de stem is voorlopig niet uit te bannen. Dat geldt bij gebruik van een stemcomputer (in het stemlokaal dus) maar al helemaal wanneer er wordt gestemd via een pc – thuis of ergens anders – of via een app op de smartphone of tablet. Dat loopt immers altijd via internet. Een geslaagde hack kan de uitslag vergaand beïnvloeden: stemmen kunnen anders in de elektronische stembus aankomen dan dat de kiezers bedoeld hadden, of de stemmen kunnen verkeerd worden geteld. Alleen al de dreiging van een hack of een gerucht kan tot gevolg hebben dat er getwijfeld wordt aan de betrouwbaarheid van de uitslag, met alle gevolgen van dien voor het gekozen vertegenwoordigend orgaan.

Bewijsstuk

Vaak wordt er gezegd: maar internetbankieren en online winkelen of een hotel boeken kan toch ook veilig, waarom internetstemmen dan niet? Dat heeft te maken met het stemgeheim en de stemvrijheid, belangrijke waarborgen van het verkiezingsproces (naast uniciteit, toegankelijkheid, transparantie, controleerbaarheid en integriteit). Bij een online bestelling of een overboeking krijgt de opdrachtgever een digitale bevestiging die als bewijsstuk dient dat datgene wat hij bedoeld heeft ook zo is aangekomen bij de opdrachtnemer. Bij het uitbrengen van een stem mag er juist géén bewijsstuk ontstaan. Het stemgeheim betekent immers dat er geen enkel verband moet kunnen worden gelegd tussen de stemmer en de uitgebrachte stem. Het stemgeheim ondersteunt zo de stemvrijheid. Als een uitgebrachte stem een schriftelijk of digitaal bewijsstuk zou opleveren, zou dat de stemmer kwetsbaar maken voor personen die die stemmer willen beïnvloeden en dan staat de stemvrijheid op de tocht. Een bewijsstuk leveren, kan dus niet, maar daardoor is het dan weer niet mogelijk de veiligheid te bieden die internetbankieren en online bestellen wel bieden: de kiezer moet er immers maar op vertrouwen dat de stem die hij wilde uitbrengen ook echt bij de kandidaat van zijn keuze terechtkomt en bovendien meetelt.

Het gebruik van een stemmenteller maakt het proces een stuk eenvoudiger

Printer

Zo’n zelfde probleem met het stemgeheim en de stemvrijheid speelt ook bij de stemmenprinter. Daar komt immers een stuk papier uit met de uitgebrachte stem. Er zijn waarborgen te bedenken waarmee de stem niet meer tot een individuele kiezer is te herleiden, maar dat maakt het gebruik van de stemmenprinter vrij ingewikkeld en duur. Vanwege de hoge kosten, de geringe effectiviteit en de veiligheidsrisico’s die ook aan de stemmenprinter kleven, is de VNG geen voorstander van het gebruik hiervan. De VNG is wel voorstander van de stemmenteller. Daarvoor is een ander stembiljet nodig, maar daar heeft de (vorige) Tweede Kamer niet mee ingestemd. Misschien dat de Tweede Kamer in de nieuwe samenstelling daar anders over denkt. Het gebruik van een stemmenteller zou het proces een stuk eenvoudiger maken met minder kans op fouten.

Er wordt overigens vaak gesuggereerd dat Nederland achterloopt en nog maar een van de weinige landen is waar niet digitaal gestemd wordt. Dat klopt niet. In slechts vijf tot tien landen ter wereld wordt online gestemd. Bijna overal worden papier en potlood gebruikt, voorlopig de veiligste manier van stemmen.

Aat de Jonge is burgemeester van Dronten

Schrijf ook een betoog voor VNG Magazine: redactie@vngmagazine.nl