Nummer 8, 18 mei 2018

De presentatie van de Verkiezingsagenda 2021 – een initiatief van de VNG en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) – kreeg veel media-aandacht. Waarom is zo’n agenda nodig en wat staat erin? Aat de Jonge, burgemeester van Dronten en lid van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid, licht toe. 

Samen zetten de VNG en de NVVB zich in voor een kwalitatief beter, efficiënter en effectiever verkiezingsproces. Gekozen is voor 2021 als termijn waarbinnen een aantal verbeteringen gerealiseerd moet zijn. Dit is namelijk het jaar waarin de volgende Tweede Kamerverkiezingen zijn gepland.

De huidige gang van zaken is niet langer houdbaar, ze voldoet niet aan de eisen van deze tijd. Bij het uitblijven van een duidelijk toekomstperspectief zal de kritiek vanuit gemeenten en Europa toenemen.

De agenda omvat acht thema’s: nieuwe technologieën, de nieuwe informatiemaatschappij, het stembiljet, de stembureauleden, verkiezingsdag en openingstijden, toegankelijkheid, het kiezersregister en integriteit. Deze thema’s moeten de komende maanden met het ministerie van BZK en de Kiesraad worden besproken en er zullen echt beslissingen moeten worden genomen.

Technologie 

Er zijn voldoende mogelijkheden om nieuwe technologieën toe te passen, zoals een stembureau-app, nieuwe ondersteunende software en blockchain-technologie. Voordat (een of meer van) deze nieuwe digitale technieken kunnen worden gebruikt als alternatief voor de huidige manier van stemmen, moeten daarvan eerst de veiligheid, effectiviteit en betaalbaarheid vaststaan. Ook het digitaal publiceren van kandidatenlijsten en aanleveren van ondersteuningsverklaringen behoeven nader onderzoek.

Vanuit gemeenteperspectief is het realiseren van het elektronisch tellen van stemmen echter de eerste prioriteit, samen met de introductie van een nieuw stembiljet. Alle voorbereidingen zijn gereed. Ook de Kiesraad bepleit dit al jaren. De algemene ledenvergadering van de VNG nam vorig jaar een motie aan van dezelfde strekking. De Tweede Kamer is nu aan zet. De Kamer toonde eerder aarzeling, maar moet nu doorpakken.

De Kamer toonde eerder aarzeling, maar moet nu doorpakken

En elektronisch stemmen dan? Er klinken geluiden alsof dat eenvoudig kan en moet. Stemmen met een potlood zou ouderwets zijn, niet van deze tijd. Dat is onjuist, de meeste verkiezingen vinden zo plaats. Maar belangrijker is dat onderzoek uitwijst dat elektronisch stemmen niet veilig kan plaatsvinden, dat wil zeggen zonder beïnvloeding van buitenaf. Daarnaast zijn de kosten enorm: eenmalig ongeveer 350 miljoen euro en structureel enkele tientallen miljoenen. En dat alles nog los van zeer complexe logistieke en beheersmatige vraagstukken. Kortom: elektronisch stemmen blijft als wens voorlopig een stip aan de horizon.

Volmacht afschaffen

Al jaren bestaat er kritiek op het systeem van stemmen bij volmacht. Ook buitenlandse verkiezingswaarnemers wijzen hierop. Er is onderzoek nodig naar alternatieven, bijvoorbeeld naar early voting: gedurende een bepaalde periode vóór de verkiezingsdag kan er worden gestemd indien de kiezer dat op de dag zelf niet kan doen.

Interessante onderwerpen op de Verkiezingsagenda zijn ook de dag van stemming en de openingstijden van de stembureaus. De lange openingstijden dragen bij aan de tijdsdruk waaronder moet worden geteld. Dit geldt zeker zolang de stemmen niet elektronisch kunnen worden geteld. Meer tijd nemen voor het zorgvuldig vaststellen van de uitslag is van groot belang, groter dan een snelle uitslag.

Het stemmen op een andere verkiezingsdag dan de woensdag zal heel wat discussie opleveren. Hetzelfde geldt voor het introduceren van een landelijk kiezersregister. Dit zou het mogelijk moeten maken dat de kiezer op elke gewenste plaats zijn stem kan uitbrengen. Gelet op de uitvoeringsvragen die hier spelen, is hiervoor nader onderzoek nodig. 

Mensenwerk

Het organiseren van verkiezingen blijft mensenwerk. Stembureauleden moeten op hun taak zijn voorbereid. Het gaat om ongeveer vijftigduizend vrijwilligers die zijn betrokken bij het proces. Aandacht voor hun selectie en toerusting blijft nodig. 
Duidelijker afspraken zijn nodig voor te verlenen assistentie aan kiezers met een lichamelijke of verstandelijke beperking. Ten slotte zal de integriteit van (kandidaat-)raadsleden beter gewaarborgd moeten worden.

Vertrouwen

Betrouwbare verkiezingen zijn van levensbelang in en voor een democratie. Een voortdurende discussie over het proces en het uitblijven van besluiten, versterken het vertrouwen niet. De Verkiezingsagenda 2021 wil een bijdrage leveren aan de noodzakelijke modernisering van het verkiezingsproces. Met BZK en de Kiesraad bestaat een frequent en constructief overleg, ieder vanuit een eigen verantwoordelijkheid. Het is tijd knopen door te hakken, vooral in politiek Den Haag.

Aat de Jonge is burgemeester van Dronten en lid van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid.

Meer informatie op www.vng.nl.