VNG Magazine nummer 11, 29 juni 2018

Auteur: Leo Mudde | Beeld: © Paul Mellaart

Het is geen vrolijk verhaal dat poolreiziger Bernice Notenboom vertelt aan de congresbezoekers. Maar het moet worden verteld, want gemeenten dienen in actie te komen – en wel direct. Maar gemeenten lijken nog geen haast te maken met hun klimaatstresstest.


Haarlemmermeer, 2016: Urgenda-directeur Marjan Minnesma houdt op het VNG Jaarcongres de verzamelde gemeentebestuurders voor dat zij niet langer kunnen wachten met ingrijpen om de temperatuurstijging van de aarde een halt toe te roepen. Goes, 2017: Ingrid Thijssen van netwerkbedrijf Alliander noemt het overstappen van fossiele op duurzame energiebronnen – de energietransitie – de grootste uitdaging waar de mensheid voor staat.
Maastricht, 2018: het derde achtereenvolgende VNG Jaarcongres waar de keynote speaker de gemeenten confronteert met de gevolgen van de klimaatverandering en ze op indringende wijze oproept in actie te komen. Dit keer is het poolreiziger en klimaatjournalist Bernice Notenboom met een somber stemmend betoog over de wegsmeltende Noordpool, Canadese bosbranden en Amerikaanse orkanen die, hoe ver weg ook, voor Nederland en de Nederlandse gemeenten grote gevolgen hebben.
Aan de congresorganisatie kan het dus niet liggen als er nog gemeenten zijn die de ernst van de situatie nog niet begrijpen en een afwachtende houding aannemen. En die zijn er nog volop, zo blijkt als dagvoorzitter Twan Huys de zaal vraagt wie er in zijn of haar gemeente al een klimaatstresstest heeft uitgevoerd. Slechts een handjevol handen gaat de lucht in.

Werkloze poolreiziger

Het verhaal van Notenboom moet iedereen toch aan het denken zetten. Notenboom, die zichzelf een ‘werkloze poolreiziger’ noemt omdat door het smeltende ijs de Noordpool veel te gevaarlijk is geworden om nog naartoe te gaan: ‘De boodschap van het klimaat schreeuwt om aandacht voor zalen als deze.’
De Noordpool is sinds 1979 bijna de helft van haar ijs kwijtgeraakt. Waar het ijs tien jaar geleden nog gemiddeld drie meter dik was, is het nu nergens meer dikker dan vijftig centimeter. Het zonlicht wordt niet langer door sneeuw en ijs gereflecteerd, maar dringt door in de zee waardoor het overblijvende ijs ook aan de onderkant opwarmt. Tegelijkertijd zorgen verschuivende luchtdruksystemen voor nieuwe problemen: orkanen en sneeuw, veel sneeuw.
Volgens Notenboom creëren we met z’n allen een nieuwe oceaan, de Arctische Oceaan. Zij noemt het the Arctic Death Spiral: ‘De Noordpool was onze airconditioning die voor verkoeling zorgde. Die zijn we kwijt, de Noordpool is de drijvende kracht achter de klimaatverandering geworden.’
Notenboom schetst de complexe verbanden die samen zorgen voor de wereldwijde klimaatverandering. Vorig jaar woedde er in Canada 1100 keer een bosbrand. Het roet van dat soort branden daalt neer op de ijskap van Groenland die zwart wordt en daardoor sneller smelt. ‘En omdat het landijs is, heeft dat grote gevolgen voor de stijging van de zeespiegel. Als al het ijs van Groenland in zee terechtkomt, stijgt het water zeven meter.’

We moeten nu een nieuwe route inslaan

Geen vrolijk verhaal

Het is geen vrolijk verhaal, zegt ze, maar het moet verteld. Zeker ook in Nederland, dat de gevolgen van de klimaatverandering ook voelt. Hagelbuien, extreme temperaturen in het voorjaar en zware regenval - het komt hier allemaal steeds vaker voor. Verzekeraar ASR heeft volgens Notenboom al laten weten failliet te gaan als hagelschade zoals die van vorig jaar zich nog drie keer voordoet. Wachten met het nemen van maatregelen is dan ook niet aan de orde: ‘Het klimaatakkoord van Parijs gaat per 2020 in, maar dat is te laat. We moeten nu een nieuwe route inslaan. Hoe langer we wachten, hoe meer het gaat kosten.’
Notenboom neemt ondernemers graag mee naar de Noordpool om hen daar de gevolgen van de klimaatverandering te laten zien. ‘Dat werkt, ook als ze de wetenschappers er daarover horen vertellen. Ik zou graag de gemeenten ook een keer meenemen. The carbon countdown is een call to action aan jullie allemaal. Dóé die stresstest, begin morgen al met je voorbereidingen en ga niet op elkaar zitten wachten.’

Apocalyps

Volgens Twan Huys kwam Notenbooms verhaal neer op een ‘apocalyps met een glimlach’. Maar van een apocalyps wil deltacommissaris Wim Kuijken niet spreken. Kuijken, onder wiens leiding de diverse overheden samenwerken om Nederland in de toekomst te beschermen tegen hoogwater, ontkent niet dat de situatie ‘heel zorgelijk’ is, maar volgens hem is Nederland wel degelijk al goed op weg zich voor te bereiden op alle mogelijke scenario’s. ‘In 2010 hebben we besloten ervoor te zorgen dat we op tijd de goede maatregelen nemen om voorbereid te zijn op alle extremen. Daar zijn we hard mee bezig.’

Dat nog bijna geen van de aanwezige gemeenten de stresstest heeft uitgevoerd, vindt hij niet verontrustend. ‘We hebben afgesproken dat alle gemeenten in 2019 een stresstest doen om te kijken wat er volgens de extreme scenario’s kan gebeuren. Gemeenten gaan ermee aan de slag. Anders moeten ze straks hun inwoners gaan uitleggen waarom ze niks hebben gedaan, dat wil niemand.’