Auteur: Marten Muskee | Beeld: © Nationale Beeldbank

VNG Magazine nummer 11, 29 juni 2018

Het is nog niet bij wet bekrachtigd, maar de kans is groot dat asbestdaken vanaf 2024 verboden zijn. Diverse gemeenten willen gedoe voorkomen en zijn daarom nu al bezig met saneren. Niet in de laatste plaats vanwege het gevaar voor de volksgezondheid. ‘Asbest is een sluipmoordenaar’, zegt wethouder John van den Heuvel van Lelystad. Ook Berkelland en Borsele hebben zo hun redenen om de asbestdaken nu al aan te pakken.


Asbestdaken (verboden aan te leggen sinds 1993) hebben niet het eeuwige leven. Ze verweren en vezels van afbrokkelende of beschadigde asbestdaken kunnen kanker veroorzaken. Volgens schatting ligt er in totaal zo’n honderd miljoen vierkante meter aan asbestdaken in Nederland. Rond de 20 procent daarvan betreft daken van particuliere woningen en schuurtjes. De rest ligt op agrarische gebouwen en andere bedrijfspanden.

De VNG wijst gemeenten op de enorme opgave die de sanering van asbestdaken met zich meebrengt. Het levert allerlei knelpunten op voor de uitvoerbaarheid en financiën. Gemeenten hebben al de nodige verantwoordelijkheden rond asbestsanering (vergunningen, volksgezondheid, milieustraat), maar worden vanaf 2024 ook verantwoordelijk voor de handhaving van het asbestdakenverbod. Dat betekent een grote aanslag op de handhavingscapaciteit. Volgens de deelnemers in het programma Versnellingsaanpak asbestdaken is het stimuleren van asbestdakensanering in de komende jaren veel goedkoper dan handhaving achteraf.

Enkele van de deelnemende overheden hebben ambassadeurs afgevaardigd om de versnelling op gang te brengen. Zo ook Lelystad met wethouder John van den Heuvel (SP). Lelystad heeft al een grote sanering achter de rug waarbij een hele wijk inclusief de grond werd aangepakt. ‘Tussen 2006 en 2010 is een grofmazige inventarisatie gemaakt van wat er nog in de stad is blijven liggen. Nadat het kabinet bekendmaakte dat Nederland in 2024 asbestdakenvrij moet zijn, is die inventarisatie geactualiseerd en uitgewerkt.’

In Lelystad staan grote woonwijken, projectbouw met veel particuliere eigenaren. Die zullen zich moeten organiseren bij de sanering van hun asbestdaken. Er is veel gebruikgemaakt van asbestleien, soms in grote hoeveelheden aaneengesloten over een heel blok. Het wordt te duur om het ene dak wel te saneren en het andere niet.

Lening

‘Qua organisatie zit de kracht bij de inwoners’, aldus Van den Heuvel. ‘Die richten bewonerscollectieven op waarmee de gemeente in overleg treedt. De afspraak is dat we ondersteuning bieden bij de procesbegeleiding, de gemeente geeft geen subsidie.’ Lelystad huurt bureaus in (gekozen door de bewonerscollectieven) die eigenaren helpen bij het maken van keuzes en het aanvragen van offertes.

De kracht zit bij de inwoners

Om eigenaren een duwtje in de rug te geven, biedt Lelystad met een budget van drie miljoen euro een lening aan via de Stimuleringslening Asbestverwijdering van de Stichting Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse Gemeenten (SVn).

Het buitengebied krijgt in Lelystad nog geen prioriteit. De gemeente concentreert zich in eerste instantie vanwege de gevaren op de bebouwde kom. ‘Er zijn genoeg voorbeelden van calamiteiten met een brand die veel ellende opleverden. Verzekeraars doen ook steeds moeilijker, die willen panden met asbestdaken en de gevolgschade van een brand niet meer verzekeren. De levensduur van asbestdaken is met veertig jaar beperkt, het verbrokkelt mettertijd. De meeste daken zijn veel ouder.’ Van den Heuvel erkent de grote opgave, hij adviseert gemeenten dringend om aan de slag te gaan en te zorgen voor een inventarisatie. ‘Vanaf 2024 komt de gemeente in een juridisch traject terecht, die moet dan via bestuursdwang een eigenaar op kosten jagen om zijn dak te vervangen.’

De wethouder uit Lelystad noemt het budget van 75 miljoen euro dat het Rijk beschikbaar stelt ‘een druppel op een gloeiend asbestdak’. Bij de sanering van grote agrarische bedrijven is de regeling snel uitgeput. Bovendien heeft een agrariër nog de mogelijkheid tot een investeringsaftrek via de bedrijfsvoering. Voor particulieren is de financiële opgaaf nog groter, die betaalt het volle pond.

Berkelland

Ook Berkelland helpt eigenaren van asbestdaken om die voor 2024 te vervangen. In een fonds wordt 1 miljoen euro beschikbaar gesteld om leningen van maximaal 40.000 euro uit te verstrekken. Ook deze leningen lopen via de SVn. De leningen lopen maximaal tien of vijftien jaar, afhankelijk van het leenbedrag.

Volgens wethouder Patricia Hoytink-Roubos (CDA), tevens lid van de VNG-commissie Ruimte en Wonen en ook een van de ambassadeurs, is de saneringsopgave in haar gemeente anders dan die in gemeenten met gecentreerde bebouwing. In de Achterhoek is sprake van vergrijzing en bevolkingsdaling, in Berkelland staat op termijn de helft van de stallen leeg. De gemeente telt veel vrijkomende agrarische bebouwing, die voor ongeveer de helft geen nieuwe invulling krijgt. ‘Het gaat om vijfduizend daken, omgerekend zijn dat zestig voetbalvelden waar geen verdienmodel meer op zit. Die stallen krijgen geen andere functie en moeten per definitie worden gesloopt vanwege de kans op instorten of drugscriminaliteit. We kunnen wel met het Rijk in discussie om de datum te verschuiven, maar daar wordt de opgave niet minder van.’ 

Ik ben ervan overtuigd dat een deel van de stoppende agrariërs het niet redt.

Stallen

Bij de sanering gaat de rijksoverheid uit van alleen de asbestdaken, maar bij stallen gaat het ook om de muren en vloerdelen waar asbest inzit. De sloop daarvan brengt enorme kosten met zich mee, zeker voor agrariërs die ermee ophouden. ‘Daar komt nog bij dat de Belastingdienst stoppende boeren aanslaat voor stakingswinst. Nu mag het zo zijn dat in het westen de grond meer waard wordt als die een andere bestemming krijgt, maar dat is hier beslist niet het geval. Ik ben ervan overtuigd dat een deel van de stoppende agrariërs het niet redt.’

Daar doet de 1 miljoen euro die Berkelland beschikbaar stelt in de vorm van leningen weinig aan af. De gemeenteraad heeft het college gevraagd te onderzoeken of er een combinatie mogelijk is met de subsidiepot (eveneens1 miljoen) voor verduurzaming. Dit door te focussen op het maatschappelijk rendement. Hoytink-Roubos: ‘Berkelland stelt niet de regeling centraal, maar wat ermee is beoogd. Ik ben van het gezond verstand, wat wil je bereiken inzake de leefbaarheid van het gebied? In het licht van duurzaamheid en volksgezondheid is het legitiem om daar als gemeente een bijdrage aan te leveren.’

In de Achterhoek loopt de pilot De Asbesttrein, een initiatief van gemeenten en het bedrijfsleven om de asbestdaken zo snel en zo goedkoop mogelijk te verwijderen. Inwoners worden uitgenodigd voor een gesprek om de mogelijkheden te bespreken en ze te ontzorgen. Zo proberen de gemeenten eigenaren eerder te laten beslissen investeringen te doen. ‘Vanaf 2024 moet de gemeente de inwoners iets opleggen, soms inclusief de nota die daarbij hoort. Dat noem ik achterstevoren werken, daarom ondersteunt Berkelland eigenaren nu al. De gemeente wordt verantwoordelijk voor het handhaven en dat kost geld, inzet en tijd. Alleen al de bewustwording van die verantwoordelijkheid zou alle gemeenten in beweging moeten zetten.’  

Borsele

Het bestuur in Borsele wil vóór 2020 al alle daken in de dorpskernen asbestvrij maken. Daartoe is vorig jaar een gemeentelijke subsidieregeling ingesteld. Ook Borsele is een plattelandsgemeente met een groot buitengebied met agrarische bedrijven met veel asbestdaken. De focus ligt in eerste instantie echter op de daken in en om de vijftien dorpskernen.

Een brand met asbest heeft de meeste impact in en rond de kernen

Wethouder Kees Weststrate (SGP/CU): ‘In de kernen staat veel oude bebouwing. De gemeente richt zich op de leefbaarheid en een veilige leefomgeving, daarom zijn we uitgegaan van het brandrisicoprofiel. Een brand met asbest heeft de meeste impact in en rond de kernen. Vandaar dat de gemeente de inwoners die hun daken willen vervangen, ondersteunt en faciliteert.’

Borsele huurde een extern bureau in dat een quick scan maakte van de panden van vóór 1993. Via Google Earth werd vervolgens gekeken waar mogelijk asbestdaken liggen. Daarna werd de locatie zelf gecontroleerd. Conclusie: in en om de kernen gaat het om 120 locaties met in totaal 60.000 m2. Het bestuur wil inwoners straks niet dwingen hun daken te vervangen, maar stimuleren dat te doen. De subsidie moet hen over de streep trekken.

Eigenaren in en om de kernen krijgen 3,50 euro aan gemeentesubsidie voor het verwijderen per m2. Kiest men voor nieuwe dakbedekking in combinatie met zonnepanelen, dan komt daar nog 1 euro subsidie bij. ‘In 2015 hebben we globaal berekend dat asbest verwijderen 12 euro per m2 kost. Inwoners kunnen uit de rijksregeling 4,50 euro ontvangen plus 3,50 euro van de gemeente. Dan zit je al op twee derde van de kosten. Daar komt dan nog een extra euro bij als men kiest voor zonnepanelen. Borsele draagt behoorlijk bij met in totaal 310.000 euro van 2016 tot en met 2019. In principe kunnen daarmee alle asbestdaken in de kernen worden gesloopt.’

Eigenaren van daken kleiner dan 35 m2 (die mogen onder bepaalde condities de daken zelf verwijderen) krijgen geen subsidie. Wel ontvangen ze 50 euro voor bijvoorbeeld het huren van een aanhangwagen en mogen ze het asbest gratis storten.

Werkbakjes

Volgens Weststrate wordt wel gebruikgemaakt van de regeling, maar treedt er stagnatie op. Uit een vorig jaar gehouden enquête blijkt dat het vooral de kosten zijn waar men tegenaan hikt en de discussie rond het gebruik van de werkbakjes bij saneringswerkzaamheden. Er wordt strikter gehandhaafd en dat maakt de verwijderingskosten hoger.‘

De financiering dient echt opgelost te worden

De gemeenteraad vraagt zich af wat hiervan het nut is. Het Rijk wil de asbestdaken kwijt, de gemeente biedt daarvoor een subsidie ter stimulering en vervolgens remt datzelfde Rijk de boel af door strenger te handhaven. Dat speelt ons parten en helpt niet bij het motiveren van de eigenaren om actie te ondernemen. De raad heeft een motie opgesteld die Zeeuws breed is opgepakt en naar staatssecretaris Tamara van Ark van SZW is gestuurd.’

De sanering betekent voor de eigenaren een fikse kostenpost, dat ziet ook de wethouder. ‘Maar voor de gemeente is het ondoenlijk om het verwijderen compleet te subsidiëren en nieuwe daken te laten leggen. De financiering dient echt opgelost te worden. We proberen in een vroeg stadium die inwoners te stimuleren hun daken te saneren, maar ik heb er een zwaar hoofd in dat het in 2024 voor elkaar is.’

Meer informatie: www.asbestversnelling.nl   www.vng.nl/asbest.

Netwerk

De VNG verstuurt een dezer dagen een ledenbrief over de sanering van asbestdaken. Gemeenten hebben veel vragen en zorgen en er is behoefte aan kennisuitwisseling over de mogelijke aanpakken. Daarom bouwt de VNG een netwerk met gemeenten en omgevingsdiensten op voor de uitwisseling van kennis en ervaring met de aanpak van asbestinventarisatie, -sanering en handhaving. Ook is de VNG aangesloten bij de ambassadeurs versnelling asbestdakensanering en werkt samen met andere betrokken partijen in het programma Versnellingsaanpak asbestdaken sanering.