Alternatief: een direct gekozen collectief van burgemeesters en wethouders

Nummer 4, 9 maart 2018 

Auteur: André Krouwel

Een variant die de verworvenheden van onze consensusdemocratie behoudt en tegelijkertijd burgers meer invloed geeft op de samenstelling van het gemeentebestuur krijgt nog weinig aandacht in de discussie. In plaats van uitsluitend de keuze voor een burgemeester voor te leggen, kun je burgers ook alle leden van B en W rechtstreeks laten kiezen, zegt politicoloog André Krouwel, die in opdracht van VNG Magazine onderzoek deed naar de mening van raadsleden, burgemeesters en wethouders over de gekozen burgemeester.

Het idee is simpel. Kiezers ­mogen meerdere stemmen uitbrengen: uit een aantal kandidaten kiezen ze rechtstreeks een burgemeester (verantwoordelijk voor openbare orde en veiligheid) en daarnaast kiezen ze ook de wethouders financiën, sociale zaken en wonen en werken (economie, woningbouw, infrastructuur en verkeer). In grote gemeenten kunnen extra wethoudersposten worden gecreëerd, zoals een wethouder van Havens in Rotterdam. Net als in het huidige systeem kan het aantal wethouders variëren, met een bepaald maximum.

De rechtstreekse verkiezing van een team van wethouders maakt het niet langer noodzakelijk om ‘extra’ wethouders te benoemen om de onderlinge zetelverhouding van de coalitiepartijen te weerspiegelen. Iedere wethouder en de burgemeester krijgen een duidelijk afgebakend beleidsterrein, zodat ook de vaak zeer arbitraire portefeuilleverdeling tot het verleden behoort. Elke gemeente krijgt dus vier of vijf wethoudersposten. Iedere politieke partij mag voor elk van de functies kandidaten naar voren schuiven en partijloze kandidaten kunnen zich ook in de strijd werpen. Sommige partijen zullen voor iedere post iemand nomineren, terwijl andere partijen uit tactische overwegingen wellicht een gezamenlijke kandidaat steunen.

Kiezers stemmen ook nog steeds voor de gemeenteraad, maar krijgen er een aantal stemopties bij, waarmee ze hun eigen gemeentebestuur samenstellen. Een kiezer kan voor alle posten de kandidaten van dezelfde partij aankruisen op het stembiljet, maar hij of zij kan ook op kandidaten van verschillende partijen stemmen voor alle functies. Een dergelijke split voting sluit goed aan bij de moderne Nederlandse burger die vaak voor meer dan een partij sympathie heeft.

Dit gemengde systeem sluit goed aan bij de Nederlandse traditie van een collectieve uitvoerende macht die bestaat meerdere politieke partijen. Ons proportionele kiesstelsel wordt behouden en zelden of nooit zal een meerderheid voor één partij ontstaan, waardoor het bestuur een betere afspiegeling zal zijn van de bevolking dan het simpelweg kiezen van één persoon. De verkiezing van meerdere personen in een bestuurlijk collectief zorgt er ook voor dat het waardevolle kenmerk van onze consensusdemocratie, waarin meerdere partijen elkaar controleren en in evenwicht houden, wordt behouden.

In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen deed André Krouwel (Kieskompas/VU) onderzoek naar de vraag hoe raadsleden, burgemeesters en wethouders aankijken tegen de gekozen burgemeester. De resultaten van het onderzoek zijn hier te lezen.